Zihin modeli

Uzun bir araştırma çıktısı, bir karar kaydı ya da bir müşteri hakkında bilinenler düz metin olarak tutulduğunda okunmaz hale gelir. Aradığınız cümle otuz sayfanın ortasındadır, hangi yolun neden elendiği yazılmamıştır, neyin hala açık olduğu görünmez. Zihin modeli bu üçünü aynı anda çözer: konu bir ağaç olarak durur, her düğüm ne olduğunu söyler ve neyin bilinmediği renkle görünür.

Zihin modeli Dosyalar ekranında yaşar. Yüklediğiniz belgeler ve agent çıktılarıyla aynı yerdedir, @file ile anılır ve her kaydetmede yeni bir sürüm bırakır.

#Ne için kullanılır

Aynı yapı birbirinden uzak işlerde çalışır ve hepsinde aynı soruya cevap verir: bu konuda ne biliyoruz, neyi neden seçtik, ne hala açık.

Kullanım	Ağaç neyi tutar
Karar kaydı	Soru, seçenekler, hangisinin neden elendiği ve verilen hüküm
Araştırma çıktısı	Konu başlıkları ve altlarında bulgular, kaynaklarıyla
Öğrenme haritası	Bildikleriniz ve bilmedikleriniz; açık olanlar işaretli durur
Müşteri hafızası	Karar vericiler, itirazlar, geçmiş görüşmeler, yapılacaklar

#Ağacın parçaları

Bir düğüm iki şey söyler. Tipi onun ne olduğunu, durumu ise nerede durduğunu anlatır. İkisi birbirinden bağımsızdır, yani açık bir soru da olur, açık bir bilgi de.

Tip	Ne zaman
Konu	Gruplayıcı başlık, altındakileri bir arada tutar
Soru	Dallanma noktası; altındaki seçenekler bunun cevaplarıdır
Seçenek	Bir yol; durumu seçildiğini ya da neden elendiğini söyler
Karar	Verilmiş hüküm; gerekçesi gövdesinde durur
Bilgi	Olgu, not, gözlem. Varsayım ve risk de buradadır
Kısıt	Uyulması gereken şart: kural, kabul kriteri, yükümlülük
Eylem	Yapılacak iş; işi üstleneni Sorumlu kutusuna, bitiş gününü Tarih kutusuna yazın

Durum, ağacın en çok iş yapan yanıdır. Açık cevabı henüz olmayan yerdir, seçildi ve elendi bir yolun akıbetini söyler, doğrulandı ve çürütüldü bir varsayımın sonucunu, eskidi bir zamanlar doğru olanı işaretler, çözüldü ise cevaplanan soruyu, biten işi ya da kalkan engeli kapatır. Elenen ve çürütülen düğümlerin başlığı soluk ve üstü çizili görünür, ama silinmez: bir yolun neden elendiği, seçilen yol kadar değerlidir.

Toplantı ya da iş takibi için her düğümün üç alanı daha vardır. Sorumlu soruyu cevaplayacak ya da işi yapacak kişidir; İlgili kutusundaki kişilerden ayrı tutulur. Tarih bitiş günüdür ve geçtiği halde çözülmemiş düğümün kartında kırmızı görünür. Nereden geldi içeriğin kaynağını söyler: toplantı, belge, kişi ya da ajan çıkarımı. Ajanın kendi fark ettiği bir şey kartta kesikli bir ajan çıkarımı rozetiyle görünür, böylece toplantıda söylenenle karışmaz.

Düğümler arasındaki bağ iki türlüdür. Ağaç bağı ebeveyn-çocuk ilişkisidir ve üstüne bir etiket yazabilirsiniz ("evet", "hayır", "çünkü"). Bunun dışında iki düğümü yatay olarak da bağlayabilirsiniz: biri diğeriyle ilgili olabilir, birini geçersiz kılabilir ya da ona kanıt olabilir. Yatay bağlar kesik çizgiyle çizilir, yani bakışta bir dal olmadıkları bellidir.

#Ağacı kurmak

Zihin modeli dosya penceresinde okuma kipinde açılır: bir karta tıklamak yalnız ayrıntısını gösterir, yanlışlıkla bir şey değişmez. Düzenlemek için üstteki Düzenle düğmesine basın ya da E tuşuna basın; işiniz bitince Bitti okuma kipine döner. Aynı satırdaki README düğmesi ağacı düz bir sayfa olarak gösterir (tür, durum, sorumlu ve tarih satırlarıyla) ve İndir onu Markdown dosyası olarak verir.

Ağacı fareyle de klavyeyle de kurabilirsiniz. Düzenleme kipinde seçili kartın sağındaki + alt düğüm, altındaki + yanına yeni düğüm açar. Tuvalin boş bir yerine çift tıklarsanız orada durumsuz bir serbest not açılır. Not "bilgi" türüyle doğar, türünü ayrıntı panelinden değiştirebilirsiniz. Ağaca bağlı değildir, bir kartın üstüne sürükleyince o dala katılır. Klavyeyle daha hızlıdır; bir düğüm seçiliyken:

Tuş	Ne yapar
Tab	Seçili düğümün altına yeni düğüm açar ve imleci başlığa koyar
Enter	Yanına kardeş düğüm açar
⌘Backspace (Ctrl+Backspace)	Düğümü siler; altında düğüm varsa kaç tanesinin gideceğini sorar
← / →	Dalı katlar, açar
⌘Z / ⇧⌘Z (Ctrl+Z / Ctrl+Y)	Yaptığınızı geri alır, geri aldığınızı ileri alır
⌘S (Ctrl+S)	Ağacı kaydeder
Esc	Seçimi bırakır

Yeni düğüm bilgi tipinde ve açık durumda doğar; tipini ve durumunu kartın üstündeki seçicilerden değiştirirsiniz. Tipi ekleme anında sormuyoruz, çünkü fikir akarken durup tür seçmek yazmayı kesiyor.

Ağaç kendi düzenini kurar, ama bir kartı istediğiniz yere taşıyabilirsiniz. Kartı tutup boş bir yere bırakırsanız orada sabitlenir; dalı da onunla birlikte gelir ve konum dosyaya yazılır. Kartı başka bir kartın üstüne bırakırsanız bu kez ebeveynini değiştirirsiniz, yani "bu dal aslında şunun altına ait" demiş olursunuz; üstünde durduğunuz kart vurgulanır. Sağ üstteki Kartları ağaç düzenine döndür düğmesi bütün sabitlemeleri kaldırır. Sabitleme yatay ağaçta geçerlidir; radyal düzende ağaç her zaman kendini kurar.

Düzenin biçimini ise seçersiniz. Tuvalin sağ üstündeki denetimlerde, yakınlaştırma düğmelerinin yanında iki yerleşim düğmesi var: yatay ağaç kökü sola koyar ve dalları sağa doğru açar; radyal kökü ortaya alır, dalları çevresine dağıtır. Radyal, birbirine denk birkaç ana konusu olan bir haritada işe yarar, çünkü hiçbir dal "üstte" ya da "altta" görünmez. Düğmeler tam ekranda da yerinde durur. Seçim belgeye yazılır: kaydettiğinizde ağacı açan herkes onu aynı biçimde görür. Kartlar iki yerleşimde de aynıdır; yalnız yerleri ve kabloların hangi kenardan çıktığı değişir.

Değişiklikler Kaydet deyince (ya da ⌘S ile) yazılır ve her kaydetme yeni bir sürüm bırakır. O ana kadar üstte "kaydedilmemiş değişiklik var" uyarısı durur; kaydetmeden kapatmaya ya da başka bir sayfaya gitmeye kalkarsanız uygulama sorar — yazdığınız sessizce silinmez.

Dosya penceresindeki Geçmiş listesi aynı kişinin aralarında on dakikadan az olan ardışık kayıtlarını tek satırda toplar; her kayıt yine ayrı bir sürüm olarak durur ve geri alınabilir. Eski bir sürüme dönmek kendi satırında görünür. Satırdaki Değişiklikler düğmesi o oturumun ağaçta neyi değiştirdiğini düğüm düğüm gösterir: eklenen, silinen, durumu ya da içeriği değişen ve başka bir dalın altına taşınan düğümler. Değişen alanların eski ve yeni değeri, taşınan düğümün de eski yeri yazar.

Ağaç büyüdüğünde sağ üstteki Tam ekran düğmesi tuvali ekranın tamamına açar. Çıkmak için aynı düğme ya da Esc yeterlidir.

#Büyük ağaçta gezinmek

Ağaç katlı açılır: kökler ve bir alt kuşak görünür, gerisi kapalıdır. Kapalı bir dalın kartında altındaki düğüm sayısı yazar; sayıya tıklamak bir kuşak açar, − işareti kapatır. Klavyede ← katlar, → açar. Hangi dalları açık bıraktığınız size özeldir ve tarayıcınızda saklanır — belgeyi değiştirmez, ekip arkadaşınız ağacı kendi bıraktığı gibi görür.

Kartın üstündeki … düğmesi o düğümün notunu kartta açar; kart açık kalır, tıklamayla kapanmaz. Notun tamamı ise sağdaki düğüm ayrıntısı panelinde okunur: seçtiğiniz düğümün notu, kaynağı, ilgilileri, çapraz bağları ve alt düğümleri orada durur. Kartta not dört satırla kırpılır, çünkü uzun bir not kartı devleştirip ağacı okunmaz hale getiriyor.

Aynı panel bu bilgileri yazdığınız yerdir de. Düzenleme açıkken başlık, not, ilgili, kaynak ve gelen kablonun etiketi kutu olarak görünür; başlığı ister kartta ister panelde yazın, ikisi aynı kutudur. İlgili kutusuna @ ile bir ya da birden çok varlık eklersiniz: eylemin sahibi olan kişi, bir agent, bağlı bir görev ya da dosya. Her biri kartta kendi çipiyle görünür ve tıklanır: kişi çipi kişi kartını açar, görev çipi görevi, dosya çipi dosyayı. Nottaki @ bağlantıları da aynı biçimde tıklanır. Kaynak bir adres, dosya ya da toplantı adı olabilir. Kablo etiketi ebeveynden bu karta gelen kablonun üstüne yazılır ("evet", "hayır", "çünkü"); kutunun altında hangi karttan geldiği yazar, çünkü bir kartın bir gelen ama birçok giden kablosu vardır. Kökün gelen kablosu olmadığı için o kutu kökte görünmez. Yazdıklarınız panelden çıkınca ağaca işlenir, bir kutuyu boşaltmak o bilgiyi siler; kaydetmek yine Kaydet düğmesiyledir. Kartın üstündeki çubukta yalnız başlık, tip ve durum var: yapı kartta, içerik panelde düzenlenir.

Sağ üstteki denetimlerde tümünü katla ve tümünü aç düğmeleri var: yirmi dallı bir ağaçta tek tek katlamak yirmi tıklama demek. Tümünü katlamak kökler dahil her dalı kapatır; ekranda yalnız kökler kalır ve her kök altında kaç düğüm olduğunu gösterir.

Bir karta tıkladığınızda o kart mavi zeminle işaretlenir ve köke giden yolu da daha açık bir maviyle, kabloları kalınlaşarak belirginleşir: hangi düğümde olduğunuzu ve oraya nereden bağlı olduğunuzu aynı bakışta görürsünüz.

Kesik çizgili bir çapraz bağa tıklamak da aynı işi görür: çizgi maviye döner, iki ucundaki kartlar işaretlenir ve bağın türü ile notu çizginin üstünde yazılır. Uzun bir ağaçta kesik çizgi kartların arasından geçer, nereden nereye gittiği bakışla izlenmez. Bağı bırakmak için yeniden tıklayın ya da boş bir yere tıklayın.

Sol üstteki arama kutusu ağaçta arar: yazdığınız kelime bir düğümün başlığında, notunda, kaynağında ya da İlgili kutusunda geçiyorsa o düğüm vurgulanır ve yolu otomatik açılır. Eşleşmeyen kartlar kaybolmaz, soluklaşır — bulduğunuz düğümün ağacın neresinde olduğunu görebilmeniz için. Kutuyu boşaltmak ağacı eski haline döndürür.

Arama kutusunun altındaki süzgeçler metinle bulunamayan listeleri verir: türe göre (ör. soru), duruma göre (ör. açık), kaynağın türüne göre (ör. ajan çıkarımı) ve sorumluya göre. Süzgeçler hem birbiriyle hem arama kutusuyla birleşir; "açık sorular" ya da "Selin'in işleri" böyle bulunur. Listede yalnız ağaçta bulunan değerler, kaç kartta geçtikleriyle birlikte çıkar. Bir süzgeç seçilince görünüm eşleşen kartlara kayar.

#Bir düğümü göstermek

Kartın üstündeki numara (1.2.2) ağaç değiştikçe kayar, bu yüzden bir düğümü sohbette ya da bir kartta göstermek için düğüm adresini kullanın. Düğüme tıklayın, ayrıntı panelinde Adresi kopyala deyin ve yapıştırın: @file.pilot-takip#3f9c2a71 gibi bir adres çıkar. Adres ağaç değişse de aynı düğümü gösterir. Tıklanınca zihin modeli açılır, düğüm seçili gelir, kapalı dalı açılır ve görünüm ona ortalanır. Agent'lar da bir düğümden söz ederken bu adresi yazar. Orbi dışında (e-postada, başka bir araçta) paylaşmak için aynı paneldeki Bağlantı düğmesi web bağlantısını kopyalar; bağlantı dosyanın en son sürümünü o düğümde açar.

#Agent'lar ağacı nasıl okur

Bir agent'a bir dal hakkında iş verdiğinizde ona giden şey o düğümün metni değildir. Kökten o düğüme inen zincirin tamamı gövdeleriyle gider, ağacın geri kalanı yalnız başlıklarıyla, yatay bağla bağlı düğümler ise yine tam haliyle. Böylece agent konunun ortasından başlamaz ama ağacın tamamını da okumak zorunda kalmaz.

Agent'lar ağacı okuyabilir, sıfırdan kurabilir ve değiştirebilir. Bir düğümden söz ederken tuvalde gördüğünüz numarayı kullanabilirsiniz ("1.2.2'yi güncelle"); kalıcı bir gösterim için düğüm adresi daha iyidir, çünkü numaralar ağaç değişince kayar.

#Agent'lar ağacı nasıl tutar

Bir toplantıyı, bir maili ya da bir belgeyi ağaca işlettiğinizde agent'lar aynı kurallarla çalışır. Bu kurallar zihin modeli araçlarının içinde yazılıdır; Orbi'nin kendi agent'ları da, Orbi'ye dışarıdan bağlanan istemciler de aynısını görür.

1. Önce var olanı bulur. Konunun bir zihin modeli varsa yenisini kurmaz, onu okur. Büyük ağaçta yalnız ilgili dala iner, en son gördüğü sürümden bu yana neyin değiştiğini ayrıca okur.
2. Bir olay, bir sürüm. Bir toplantının bütün değişiklikleri tek seferde yazılır ve sürüm geçmişinde o toplantının özetiyle görünür.
3. Her düğüm nereden geldiğini söyler. Kaynak (dosya ve dakikası ya da bölümü) ve kaynağın türü yazılır. Agent'ın kendi fark ettiği şeyler ajan çıkarımı olarak ayrı işaretlenir.
4. Kapatır. Cevaplanan soru, biten iş ve kalkan engel çözüldü olur ve nedeni not olarak eklenir. Değişen bir karar tek adımda güncellenir: kararın eski hali silinmez, altında elenmiş seçenek olarak durur ve yeni karara "geçersiz kılar" bağıyla, değişme gerekçesiyle birlikte bağlanır. Böylece hangi kararın neden değiştiği sonradan da görülür.
5. Kişiyi doğru yazar. Sorumlu ve İlgili kutularına çalışma alanının üyesi @user.<ad> ile, müşteri tarafındaki biri gibi üye olmayan herkes düz metinle yazılır. Üye olmayan bir @user adı reddedilir, böylece ağaçta ekipten sanılan bir yabancı ya da yanlış bir ekip arkadaşı görünmez.
6. Konu bilgisi ağaçta kalır. Kararlar, sorular ve işler zihin modelindedir. Çalışma alanının hafızasına yalnız bu konunun ötesinde de geçerli kurallar ve dersler yazılır.

Bir ajan ağacı siz açıkken değiştirirse yeni sürüm tuvalinize hemen düşer: değişen kartlar sarıyla vurgulanır ve üstte bir şerit kaç düğümün değiştiğini söyler. Şeritteki Değişiklikler farkı düğüm düğüm gösterir, Geri al ajanın sürümünden önceki hale döner (bu da yeni bir sürüm olarak kaydedilir). Kaydetmediğiniz değişiklikleriniz varsa tuval kendiliğinden değişmez; şerit yeni sürümün geldiğini haber verir ve isterseniz kendi değişikliklerinizi bırakıp onu açarsınız.

Claude Code ya da Cursor gibi bir ajan aracını kendi hesabınızla Orbi'ye bağladıysanız, aracın yazdığı sürümler sizin adınıza kaydedilir. Geçmiş listesinde adınızın yanında "Claude Code aracılığıyla" yazar ve bu sürümler kendi elle kaydettiklerinizden ayrı satırda durur. Açık tuvale de bir ajanın sürümü gibi hemen düşerler.

Ayrıca arama ağacın içini görür. Bir cümleyi aradığınızda sonuç dosyayı değil, o cümlenin geçtiği dalı gösterir. Kelime birçok dalda geçse de dosya listede bir kez görünür: sonuç en iyi eşleşen dalı gösterir ve dosyayı o dalda açar. Çok sayıda dalın eşleşmesi kartları, kayıtları ve diğer dosyaları listeden atmaz.

#Bilerek yapmadıklarımız

Zihin modeli bir tablo değildir. Üç sağlayıcıyı beş ölçüte göre karşılaştırmak koleksiyonların işidir; ağaç "neden bunu seçtik" sorusunu tutar, "hangisi kaç para" sorusunu koleksiyon tutar. Ayrıntı: Koleksiyonlar.

Ağaç hesap yapmaz. Sayıları yazabilirsiniz ama onları toplamaz; toplayan bir ağaç, sessizce yanlış bir sonuç gösterebileceği için bilerek dışarıda bırakıldı.

Düğümler bir şey çalıştırmaz. Bir karar ağacını çizmek onu koşturmak değildir; bir işin adımlarını otomatik yürütmek istiyorsanız doğru yer akışlardır. Ayrıntı: Akışlar.

Çok büyüyen bir ağacı bölebilirsiniz: bir düğümün gövdesine başka bir zihin modelinin @file bağlantısını yazmak yeterlidir. Agent gerektiğinde o dosyayı açar, gerekmediğinde açmaz.

#Agent'ların çizdiği şemalar da aynı tuvalde

Bir agent size bir akış ya da yapı anlatırken şema çizebilir. Bu şemalar artık aynı tuvalde görünür: sohbette, görev kartında ve dokümanlarda şemayı sürükleyerek gezebilir, tam ekran açıp yakınlaştırabilirsiniz. Fare tekerleği sayfayı kaydırır, şemayı değil — okurken diyagrama takılmazsınız. Şemadaki gruplar (bir kutunun içine alınmış adımlar) adlarıyla birlikte çerçeve olarak görünür. Zaman çizelgesi, takvim ve pasta grafiği gibi ağaç ya da akış olmayan şemalar eskisi gibi düz çizim olarak kalır, çünkü onların tuvalde bir karşılığı yok.

Karar kutuları sarı zeminle çizilir ve her dal kendi sütununda iner. "Evet" ile "hayır" yan yana ayrılır, dalların etiketi kararın hemen altında okunur. Kalabalık bir şemada bir kutuyu tutup başka bir yere sürükleyebilirsiniz. Bu yalnız sizin ekranınızı düzenler, şemaya kaydedilmez ve sayfa yenilenince kutular yerine döner.

Bu şemalar bir dosya değildir, mesajın içinde yaşarlar. Üstünde çalışmak isterseniz içeriğini bir zihin modeline taşıyın; orada düğümleri düzenleyebilir ve sürümleri saklayabilirsiniz.